Những ai là du khách đã từng đến làng cổ Đường Lâm,đã ngồi uống nước tại quán nước ở khu vực UBND xã Đường Lâm hẳn ai cũng biết đến một người, một người rất bình thường, là một bác bán hàng nước cùng vài đồ quà vặt tại đó nhưng điều đặc biệt đáng bàn đến ở đây là con người bình thường ấy đã để lại trong lòng biết bao khách du lịch đến đây những ấn tượng khó quên bởi trong con người ấy chất chứa biết bao đức tính đáng quí, đáng trân trọng. Đó là tính hiếu khách, tốt bụng, long nhiệt tình và hơn hết là sự hiểu biết của mình.
Khi thầy trò chúng tôi vừa trải qua chặng đường dài hơn 60km đầy bụi bặm và khó khăn từ Hà Nội (trường Đại học Sư phạm Hà Nội) tới làng cổ Đường Lâm thuộc xã Đường Lâm, Huyện Sóc Sơn, Hà Nội, vừa đặt chân xuống sân UBND xã Đường Lâm, ai ai cũng có một cảm giác chung là mệt mỏi, mong muốn được ngồi nghỉ ngơi để lấy lại sức rồi tiếp tục đi tìm hiểu văn hoá của làng cổ Đường Lâm. Chúng tôi vừa đi gần tới một quán nước thì một bài thơ về làng cổ được cất lên đã thu hút ngay sự chú ý của chúng tôi.
Ai đi nhớ cháo dốc Ghề
Nhớ cơm phố Mía, nhớ chè Đồng Viền
Nhớ xóm Hè, chè Cam Lâm
Nhớ giếng Giàng, khoai lang Đông Bương
Dưa hấu, dưa gang, cả làng Mông Phụ
Kẻ Mía kéo mật hột đường
Đồng Sàng nấu kẹo bán buôn
…
Thầy trò chúng tôi ngồi quán của bác uống nước và trò chuyện say sưa, không biết từ lúc nào mà sự mệt mỏi đã tan biến hết. Ai nấy đều cười nói thật thoải mái,tinh thần được lấy lại lúc nào không hay khi nói chuyện với bác bán hàng. Sau khi đã đỡ mệt, công việc đi tìm hiểu văn hoá của thầy trò chúng tôi lại tiếp tục. Và tranh thủ lúc nghỉ trưa, tôi chạy nhanh lại quán nước và trò chuyện cùng bác và đựơc bác kể cho về cuộc đời của mình. Bác tên Phan Thị Hồng, sinh năm 1947 (năm Đinh Hợi), tại thôn Đông Sàng, xã Đường Lâm. Cụ thân sinh ra bác sinh được ba người con là bác và hai em gồm một em trai và một em gái. Thuở nhỏ, bác được học đến lớp 7 song do kinh tế gia đình khó khăn nên phải thôi học. Lúc đó nước ta trong thời kháng chiến chống thực dân Pháp, còn loạn lạc, ngoài việc làm ruộng như bao người khác bác còn chạy chợ buôn bán nhỏ. Với một chiếc xe đạp, bác đi buôn lạc để đổi lấy quần lụa, quần xa tanh rồi bán cho người dân quanh vùng để kiếm sống.Cuộc sống đang tiếp tục thì không may bác gặp một tai nạn lao động và bị gãy xương vai bên tay trái nên không thể làm ruộng,đi buôn được nữa. Công việc bán hàng nước của bác cũng từ thời gian đó bắt đầu. Thu nhập chính của bác hiện nay cũng nhờ cả vào mấy đồng ít ỏi của công việc bán hàng với một chiếc xe đẩy hàng nhỏ, ba chiếc chõng tre với những hàng hóa thật đơn giản là: nước chè, nước đun sôi,vài vỉ sữa tươi, bimbim, và mấy loại bánh kẹo. Với công việc như vậy, cuộc sống của bác hiện nay khá khó khăn. Nhưng điều vô cùng đáng quí ở bác là sự hiểu biết và ham học hỏi. cũng chính đức tính tốt đó cùng sự nhiệt tình, tốt bụng đã để lại ấn tượng tốt đẹp trong long mỗi du khách khi vào hàng bác uống nước.
Được tiếp xúc, nói chuyện với bác tôi mới thấy sự hiểu biết của mình thật bé nhỏ. Bác tuy không được học "cao” nhưng tầm hiểu biết của bác lại rất lớn nhất là về lịch sử, văn hoá làng cổ và các nhân vật lịch sử. Để lại trong chúng tôi ấn tượng tốt dẹp về bác như vậy không những sự hiểu biết, ham học hỏi của bác mà còn do bác có một tấm lòng nhiệt tình, tốt bụng hiếm thấy. Chúng tôi hỏi bác về làng cổ và rất nhiều vấn đề bác đều kể tận tình cho chúng tôi biết.
Khi hỏi về những gia đình có nhà cổ và muốn vào thăm những nhà đó,chúng tôi hỏi đường bác, bác dù đang bán hang nhưng bác đã sẵn sang đậy hang lại và đưa chúng tôi tới tận nhà các gia đình đó. Bởi thế nên chúng tôi ngại như có cảm giác làm phiện bác và trả bác tiền công đưa nhưng nhất định bác không lấy. Đúng là một tấm long nhiệt tình hiếm thấy trong thiên hạ.
Tôi ngồi nói chuyện về một số vấn đề về du lịch ở Đường Lâm và được bác cho biết:
Khách du lịch hằng ngày đến làng cổ Đường Lâm khá đông nhưng có sự khác nhau giữa khách du lịch trong nước và khách du lịch nước ngoài. Trong tuần thì khách du lịch Việt Nam đến đông vào thứ 7 và chủ nhật còn khách du lịch nước ngoài (khách Tây theo cách gọi nôm na của bác) thường đến đông vào các ngày thứ 4, thứ 5, thứ 6. Họ đến mục đích chủ yếu là tìm hiểu văn hoá, lịch sử của làng cổ.
Khi tôi hỏi về đời sống của người dân trong làng bác cũng cho hay:
Cuộc sống của người dân làng cổ còn nhiều khó khăn, thu nhập chính vẫn là làm nông nghiệp. Mặc dù là làng du lịch nhưng những cái mà người dân được hưởng chẳng là bao. Ví như nói ngay đến những gia đình có nhà cổ, họ được sở văn hoá thông tin cấp cho một cái bằn rõ to” BẢNG DI TÍCH CẤP TỈNH, THÀNH PHỐ” thế mà họ lại chỉ nhận được một khoản tiền 70.000đồng/tháng… Đó còn chưa kể đén những vấn đề nhạy cảm như họ bị cảm thấy làm phiền khi khách du lịch đến vào buổi trưa lúc mà đáng ra họ cần thời gian để nghỉ ngơi… Tôi hỏi về vấn đề gì bác Hồng cũng chỉ dẫn, giải thích rất tận tình với hiểu biết và tôi thực sự được mở mang kiến thức, được hiểu rõ hơn về làng cổ Đường Lâm.
Một mảnh đất có tiềm năng du lịch cần rất nhiều yếu tố trong đó yếu tố con người đóng vai trò đặc biệt quan trọng. Đối với sự phát triển du lịch ở làng cổ Đường Lâm cũng vậy là yếu tố con người góp phần rất lớn vào sự phát triển du lịch nơi đây. Những con người như bác Hồng cũng đóng góp một phần không nhỏ vào việc bảo tồn và phát triển du lịch của làng.
Trời đã về chiều, thầy trò chúng tôi đã đi tìm hiểu được nhiều vấn đề về lịch sử, văn hoá, con người làng cổ. Chúng tôi lại hành trình về trường cùng sự hiểu biết thu được của mỗi người cùng với bao ấn tượng khác nhau về làng cổ. Riêng tôi, ấn tượng sâu đậm nhất để lại trong tôi là về một con người bình thưòng, giản dị nhưng thạt đáng yêu, đáng quí biết bao, lúc nào cũng ăm ắp tình người. Trên đường về rồi mà lòng tôi vẫn vui vui và văng vẳng đâu đây câu thơ bác bán hàng nước đã đọc:
Em hẹn anh: tháng ba về hội vật
Tim bỗng âm vang nhịp trống hôi làng